Hanes lleol a threftadaeth

Arferai Bryngarw fod yn rhan o Ystâd llawer mwy, a elwid yn Ystâd Coytrahen a thros nifer o flynyddoedd cafodd ei throsglwyddo a'i gwerthu i lawer o deuluoedd gwahanol.

O 1798 ymlaen, etifeddwyd yr Ystâd gan deulu Traherne o Castellau, Llantrisant, a oedd yn berchen ar lo. Ymestynnodd yr Ystâd ei hun ymhell y tu hwnt i'r ffiniau presennol yn wreiddiol ond fe'i gwerthwyd i raddau helaeth fel tir fferm yn ystod yr 20fed ganrif.

Adeiladwyd Tŷ Bryngarw tua 1830 gan Morgan Popkin Traherne, perchennog yr Ystâd ar y pryd, fel anrheg i'w chwaer a oedd newydd weddw, Frances Jenner. Bu Frances Jenner yn byw yn Nhŷ Bryngarw am 40 mlynedd hyd at ei marwolaeth ym 1873, yn 92 oed.

Etifeddodd Morgan Popkin yr Ystâd yn gynnar yn y 1800au ac roedd yn unigolyn o statws uchel, gan ddod yn Ustus Heddwch, Uchel Siryf Morgannaw, a Dirprwy Raglaw Morgannaw. Ar ôl ei farwolaeth, trosglwyddwyd yr Ystâd i John Popkin Traherne, ail fab Morgan, gan i'r hynaf farw'n drist.

Gan nad oedd John Popkin Traherne yn byw ym Mryngarw, cafodd y Tŷ ei rentu i gyplau, teuluoedd a dynion busnes cyfoethog. Er iddo briodi, nid oedd gan John blant. Ar ôl ei farwolaeth ym 1901, trosglwyddwyd yr Ystâd i'w frawd Anthony Powell Traherne, ond penderfynodd Anthony roi'r etifeddiaeth yn rhodd i'w fab, Onslow Powell Traherne.

Etifeddodd Onslow Bryngarw ac ef oedd yr olaf o deulu Traherne i fod yn berchen ar yr Ystâd. Roedd yn frocer stoc a diwydiannwr cyfoethog yn byw mewn ardal ddymunol iawn yn Llundain. Rhentodd Dŷ Bryngarw am flynyddoedd lawer nes iddo benderfynu byw yma o'r diwedd yn y 1920au.

Onslow Powell Traherne oedd y perchennog a gafodd y dylanwad mwyaf ar yr Ystâd a welwch heddiw. Rhwng 1910 a 1920, defnyddiodd rywfaint o'i gyfoeth i ddatblygu Bryngarw. Creodd y Gerddi Dwyreiniol a welwch heddiw, yn ogystal â'r llyn ar waelod y lawnt, a ddefnyddiwyd wedyn ar gyfer pysgota chwaraeon a hela adar gwyllt.

Ym 1940, gwerthodd Onslow Powell Traherne Ystâd Bryngarw i ddyn busnes lleol, Mr Hayes, a symudodd i fwthyn cyfagos ym Metws lle bu’n byw hyd at ei farwolaeth ym 1950, yn 84 oed. Bu Mr Hayes a’i deulu’n byw ym Mryngarw hyd at ei farwolaeth ym 1958, ac yna cafodd ei werthu a’i gaffael gan Gyngor Dosbarth Ogwr a Garw.

O dan berchnogaeth y cyngor, cymerodd yr Ystâd gyfeiriad gwahanol iawn ac fe'i rheolwyd yn fwy fel darpariaeth ar gyfer llety cyngor. Cafodd Tŷ Bryngarw ei drawsnewid yn naw fflat, a chafodd perllan yr Ystâd ei thynnu i wneud lle i 32 o garafanau preswyl.

Ym 1980, cafodd y cyngor ei ad-drefnu a chymerodd Cyngor Bwrdeistref Ogwr ofal Bryngarw a'i ddynodi'n Barc Gwledig yn y dyfodol. Arweiniodd hyn at gyfnod adfer pum mlynedd lle cafodd y gerddi ffurfiol a'r llyn eu hadfywio, a chafodd y carafanau eu symud er mwyn creu'r maes parcio a welwch heddiw.

Agorwyd Parc Gwledig Bryngarw yn swyddogol i'r cyhoedd ar 23 Mai 1986, ynghyd â maes parcio, toiledau, caffeteria a man chwarae i blant - sy'n dal yn boblogaidd heddiw, er gydag offer chwarae newydd a chynhwysol!

Ym 1993, derbyniwyd cyllid Ewropeaidd i drawsnewid Tŷ Bryngarw yn westy gyda 19 ystafell wely a, chyda'r ystafell wydr a'r bwyty wedi'u hychwanegu, rhoddwyd trwydded iddo i gynnal priodasau. Bellach, dan reolaeth Awen Trading Ltd, mae'n dal i fod yn lleoliad poblogaidd ar gyfer priodasau, cynadleddau a digwyddiadau.

Yn 2012, cafodd y ganolfan ymwelwyr ei huwchraddio a'i hymestyn fel lle amlswyddogaethol gan gynnwys cyntedd arddangos, lle ar gyfer dosbarthiadau/digwyddiadau, swyddfa'r ceidwaid, toiled cwbl hygyrch a chaffi. Ers 2015, mae'r Tŷ a'r Parc Gwledig wedi cael eu rheoli gan yr elusen gofrestredig Ymddiriedolaeth Ddiwylliannol Awen, mewn partneriaeth â Chyngor Bwrdeistref Sirol Pen-y-bont ar Ogwr.

Mae Bryngarw wedi ennill llawer o wobrau ers hynny, gan gynnwys ennill statws Gwobr y Faner Werdd ac achrediad Treftadaeth Werdd. Mae'n un o 12 safle Porth Darganfod, fel y'u dynodir gan Lywodraeth Cymru trwy eu menter Parc Rhanbarthol y Cymoedd (VRP). Mae Bryngarw yn rhan o Goedwig Genedlaethol Cymru.