Hanes a Threftadaeth

Yn ystod yr Ail Ryfel Byd bu'r perfformiadau a'r digwyddiadau yn y Pafiliwn yn llwyddiannus i hybu morâl yn ystod, yn ogystal â chodi arian i'r milwyr.

Ym Medi 1939 cynhaliwyd y cyngerdd cyntaf erioed 'Dydd Iau am Saith' yn y Pafiliwn; parhaodd y gyfres gyngherddau hon yn ddi-dor drwy gydol y rhyfel. Cynhaliwyd cyngerdd olaf 'Dydd Iau am Saith' ar 31 Ionawr 1946: dyma'r 333ain yn y gyfres o gyngherddau, gyda thua 350,000 o drigolion a milwyr wedi mwynhau'r digwyddiadau wythnosol hyn.

Ymhlith y milwyr oedd wedi'u lleoli'n lleol roedd milwyr Americanaidd; cawsant ‘Wledd Hwyl Fawr’ arbennig pan adawsant yr ardal ar 1 Chwefror 1944.

Cynhaliwyd 'Noson Fawr Porthcawl' gyntaf ym mis Rhagfyr 1940, gyda 1000 o bobl yn bresennol yn y digwyddiad.

Cynhaliwyd y Pantomeim cyntaf erioed ym Mhafiliwn y Grand ar 20 Rhagfyr 1941 ac fe'i cynhaliwyd yn arbennig ar gyfer plant faciwîs.

Roedd y rhaglen hefyd yn cynnwys cyngherddau anffurfiol yn llochesi’r Pafiliwn (swyddfeydd y Pafiliwn a’r Caffi yw’r llochesi bellach). Ym mis Awst 1942 daeth cannoedd o bobl i wrando ar emynau Cymraeg, gyda rhai unawdau byrfyfyr yn cael eu canu gan y cyhoedd.

Yn y 1950au dechreuodd wythnos 'Brwydr Prydain'. Ym Mhafiliwn y Grand roedd y digwyddiadau hyn yn cynnwys cyngherddau, ond hefyd cystadlaethau talent a 'Chystadleuaeth Harddwch Miss Porthcawl'.
Roedd yna hefyd orymdaith arbennig y tu allan i Bafiliwn y Grand, lle cyfarchwyd aelodau o'r fyddin, y llynges a'r awyrlu.

Trefnwyd llawer o’r cyngherddau a’r perfformiadau gan grwpiau lleol, megis Cymdeithas yr Awyrlu Brenhinol. Cafodd pobl leol o bob oed ddigonedd o gyfleoedd i ddatblygu eu talent perfformio, y gallent eu harddangos mewn sioeau fel ‘Porthcawl Steps Out’.

Cynhaliwyd Eisteddfod gyntaf Glowyr De Cymru ym 1948, a drefnwyd gan ardal De Cymru o Undeb Cenedlaethol y Glowyr.

Ar 5 Hydref 1957 cynhaliwyd cyngerdd cofiadwy ym Mhafiliwn y Grand fel rhan o Eisteddfod y Glowyr. Roedd y canwr, yr actor a’r actifydd Paul Robeson wedi’i wahodd bedair gwaith i’r Pafiliwn, ond wrth i awdurdodau America ddal pasbort Robeson yn ôl, trefnwyd cyngerdd trawsatlantig yn ei le. Fe'i perfformiwyd dros y ffôn gyda chymorth gwybodaeth mab Robeson o dechnoleg a chyda chyllid gan Eisteddfod y Glowyr.

Dechreuodd Robeson y cyngerdd trwy anfon ei “gyfarchion cynhesaf i bobl fy annwyl Gymru, a helo arbennig i lowyr De Cymru yn yr ŵyl wych hon.”

Roedd y gyngerdd hefyd Sylw Côr Meibion ​​Treorci, a’r ddau yn agoriad a diwedd y cyngerdd cysegrwyd y gân ‘Cedwn groeso ar lethrau’r bryniau’ i Paul Robeson.

Cynhaliwyd digwyddiad Pythefnos y Glowyr am y tro cyntaf ym 1948. Caeodd y pyllau am wythnos olaf mis Gorffennaf ac wythnos gyntaf mis Awst, a byddai glowyr a'u teuluoedd yn ymweld â chyrchfannau glan môr fel Porthcawl, y Barri a Phenarth.

Byddai'r 'Pythefnos' yn datblygu dros y blynyddoedd a daeth yn rhan hanfodol o sîn gwyliau De Cymru yn ystod y 1960au. Roedd y Pafiliwn yn cynnal adloniant bob noswaith o'r wythnos i ddiddanu twristiaid: dawnsiau ar ddydd Llun, dydd Mawrth, dydd Mercher a dydd Sadwrn, cyngherddau amrywiaeth ar ddydd Iau a dramâu ar ddydd Gwener. Ar y Sul byddai cyngerdd, a allai fod yn gorawl, cerddorfaol neu gyda pherfformiwr enwog.

Ym mis Tachwedd 1963 perfformiodd Billy J. Kramer, canwr pop enwog ar y pryd, ym Mhafiliwn y Grand. Roedd y cyngerdd yn cynnwys perfformiad gan act gefnogol 'Tommy Scott and the Senators'. Ychydig fisoedd yn ddiweddarach byddai'r blaenwr yn dechrau ar ei yrfa fel unawdydd ac yn newid ei enw i 'Tom Jones', er wrth gwrs mai ef yw Syr Tom Jones nawr!

Ym Mehefin 1970 gwelwyd y sioe gyntaf a gynhyrchwyd gan Stan Stennett ym Mhafiliwn y Grand. Fe'i gelwid yn 'Sêr yr Haf' a sêr Sylw fel Johnny Tudor a Lesley King, yn ogystal ag amaturiaid. Roedd y sioeau haf hyn yn llwyddiant mawr ac arweiniodd at y Pantomeim cyntaf erioed a gynhyrchwyd gan Stan Stennett: 'Billy and Bonzo meet Robin Hood'. Perfformiwyd y pantomeim hwn yn Rhagfyr 1970 ac Ionawr 1971, a Sylw Bryn Williams, yn ogystal â Stennett ei hun.

Ym 1971 byddai Stennett yn cynnig rôl y Barwn yn y pantomeim 'Sinderela' i'r actor Cymreig enwog Richard Burton. Oherwydd ymrwymiadau (ac am resymau treth!) yn anffodus bu’n rhaid i Burton wrthod y cynnig, ond canmolodd Stennett ar ei waith, a chofiodd hyd yn oed rai atgofion o’i ymweliadau â Phorthcawl:

'Rho fy nghariad i Rest Bay. Ni allaf ddweud wrthych sawl gwaith yr oeddwn ar goll ym Mhorthcawl ar "wibdeithiau" ysgol Sul yn crio am fy chwaer.'

Mae Pafiliwn y Grand wedi croesawu ystod eang o gynyrchiadau ysgol lleol ar hyd y blynyddoedd. Perfformiad o ‘Carousel’ gan Ysgol Gyfun Porthcawl yn 1984 ‘rhai talentau lleol arbennig iawn, pan aeth Rob Brydon a Ruth Jones i lwyfan y Pafiliwn.

Ymhlith sêr eraill 'Gavin and Stacey' i edau byrddau'r Pafiliwn yn eu dyddiau iau mae Steffan Rhodri a Robert Wilfort.

Efallai bod reslo yn ffurf mwy annisgwyl o adloniant i’w gynnal ym Mhafiliwn y Grand: cynhaliwyd nifer o gystadlaethau reslo yn yr 1980au, gyda’r fodrwy wedi’i hadeiladu o flaen y llwyfan. Costiodd tocyn i fynychu noson o reslo ym Mhafiliwn y Grand £2 yn 1980.

Roedd dawns a bale hefyd yn adloniant poblogaidd, boed yn gwmnïau bale proffesiynol neu’n grwpiau bale a dawns lleol. Byddai ysgolion dawns lleol yn aml yn cefnogi perfformiadau pantomeim Stan Stennett a sioeau eraill.

Perfformiodd amrywiaeth o gorau hefyd ym Mhafiliwn y Grand: perfformiodd Côr Meibion ​​Porthcawl eu cyngerdd cyntaf ym Mhafiliwn y Grand ym mis Tachwedd 1980.

Bu rhai newidiadau mawr ym Mhafiliwn y Grand yn y 1990au. Datblygwyd y llochesi agored bob ochr i’r fynedfa, a ddyluniwyd fel y gallai pobl fwynhau’r golygfeydd o’r môr ym mhob tywydd, i greu swyddfeydd y Pafiliwn yn ogystal â’r Caffi.

Ym Mehefin 1998 agorwyd 'Ystafell Paul Robeson' yn swyddogol gan ei fab, Paul Robeson Jnr, a greodd argraff arbennig ar benddelw glo ei dad.

Ym mis Mai 1996 cynhaliodd Pafiliwn y Grand Gynhadledd y Blaid Geidwadol Gymreig. Roedd hyn yn cynnwys ymweliad gan y Prif Weinidog ar y pryd John Major a'i wraig. Roedd mesurau diogelwch helaeth ar gyfer y digwyddiad hwn, gyda ffyrdd wedi'u cau i ffwrdd a heddlu arfog wedi'u lleoli ar y Pafiliwn ac o'i amgylch.

Ond roedd perfformiadau ac adloniant yn teyrnasu o hyd, megis Pantomeim 1996-97 'Snow white and the seven dwarfs' gyda'r chwiorydd Nolan, Maureen ac Anne.

Ym 1999 croesawodd y Pafiliwn Paul Daniels a'i 'Sioe Hud', gyda chefnogaeth ei wraig Debbie McGee.

Ac yn 1998 dathlwyd hanner can mlwyddiant Eisteddfod y Glowyr trwy ychwanegu elfen newydd i’r digwyddiad: Cystadleuaeth Band Pres.

Daeth math gwahanol o adloniant i Borthcawl, pan gynhaliwyd gŵyl Elvis gyntaf erioed yn y dref yn 2004. Mae’r ŵyl flynyddol boblogaidd yn parhau i gael ei chynnal ym mis Medi ac mae’n cynnwys amrywiaeth o berfformiadau a chystadlaethau.

Daeth newid pellach i Bafiliwn y Grand ei hun yn 2004 pan gafodd y neuadd islawr (a elwid yn wreiddiol y 'Neuadd Leiaf') ei hailddatblygu a'i hailagor fel 'Drws y Llwyfan'. Roedd y lleoliad hwn yn caniatáu i ddigwyddiadau, gweithdai a pherfformiadau mwy amrywiol gael eu cynnal yn y Pafiliwn.

Sioe gerdd Cole Porter 'High Society' oedd y 92ain cynhyrchiad i gael ei pherfformio gan Gymdeithas Operatig a Dramatig Amatur Porthcawl ym mis Ebrill 2004 i ddathlu eu pen-blwydd yn 80 oed.

Sefydliad celfyddydau perfformio arall i arddangos talent leol ym Mhafiliwn y Grand yw Theatr Ieuenctid Pen-y-bont ar Ogwr. Ymhlith ei gyn-fyfyrwyr mae'r actorion Aneurin Barnard ac Amy Morgan, a fu'n perfformio gyda'i gilydd yn y Pafiliwn yng nghynhyrchiad y cwmni o 'Singing in the Rain'.

Yn 2007 dathlodd Pafiliwn y Grand 50 mlynedd ers cyngerdd trawsatlantig Paul Robeson gyda chyngerdd arbennig iawn yn cynnwys Syr Willard White.

Byddai perfformiadau yn parhau o dan y rheolaeth newydd, gyda nifer o berfformwyr enwog fel Katherine Jenkins, Gerry and the Pacemakers, Rob Brydon, Only Men Aloud, Cerys Matthews, Max Boyce, Sarah Millican, Jason Donovan ac Eddie Izzard.

Mae amrywiaeth eang o ddigwyddiadau hefyd wedi’u cynnal yn y Pafiliwn, o fandiau teyrnged a chlybiau comedi, i ddangos gemau rygbi a chynnal dathliadau’r Briodas Frenhinol.

Parhaodd Cymdeithas Amatur a Dramatig Porthcawl â’u perfformiadau hefyd, fel y gwnaeth Ysgol Gyfun Porthcawl, y trefnodd ei myfyrwyr sioe ffasiwn hyd yn oed, gyda dillad wedi’u dylunio a’u modelu gan y myfyrwyr.

Ym mis Tachwedd 2017, datblygodd a llwyfannodd Theatr Ieuenctid Pen-y-bont ar Ogwr, a gyfarwyddwyd gan Roger Burnell, berfformiad arbennig o'r enw 'Robeson Remembered'. Fe'i hysgrifennwyd gan Louise Osbourne i anrhydeddu Paul Robeson ac i deyrnged i'w gysylltiadau â Chymru a glowyr Cymru.

Roedd Pandemig Covid-19, a'r mesurau cloi cysylltiedig i amddiffyn iechyd y cyhoedd, yn golygu cau Pafiliwn y Grand yn ddigynsail.

Yn y cyfnod heriol iawn hwn i’r wlad gyfan, gan gynnwys i’r sector celfyddydau perfformio, ni allai Pafiliwn y Grand gynnal ei berfformiadau, gan gynnwys y pantomeim blynyddol. Ond roedd tîm Pafiliwn y Grand yn dal i wneud eu gorau i gefnogi cymunedau lleol a hybu morâl trwy oleuo ei ffasâd yn arbennig.

Dathlwyd 90 mlynedd ers sefydlu Pafiliwn y Grand yn 2022, yng nghwmni llawer o ymwelwyr o bell ac agos, yn ogystal â’n ffrindiau lleol. Wrth inni gychwyn ar bennod newydd gyffrous i’r adeilad, edrychwn ymlaen at ei ddyfodol a llawer mwy o ddigwyddiadau a pherfformiadau cyffrous i ddod.